Bize Ulaş!

Astronomi

Karadelik Nedir? Karadelikler Nasıl Oluşmuştur?

Paylaşılma Tarihi :

,

Karadelik Nedir?

Her canlı doğar yaşar ve ölür bu en ihtişamlı ölümdür!

Karadelik, kütleçekiminin ışığın bile dışarı çıkamayacağı kadar çekip çevrelediği uzayda bir yerdir. kütleçekimi çok güçlüdür çünkü madde küçücük bir alana sıkıştırılmıştır. Bu, bir yıldız ölürken meydana gelebilir.

Hiçbir ışık dışarı çıkamadığı için insanlar kara delikleri göremez. Görünmezler. Özel aletlere sahip uzay teleskopları kara deliklerin bulunmasına yardımcı olabilir. Özel araçlar, kara deliklere çok yakın olan yıldızların diğer yıldızlardan nasıl farklı davrandığını görebilir. Yine de dediğimiz gibi görünmezler çünkü görme olayında gördüğünüz cisimden size ışık yansıması gerekmektedir.

Karadelikler Nasıl Oluşur?

Bunu yıldızların evrimiyle açıklamak mümkündür. Bir yıldızın oluşumu, bir moleküler bulutun içinde oluşan ve sıklıkla bir Süpernovanın (büyük yıldız patlamaları) ya da iki gökadanın çarpışmasından oluşan şok dalgalarının tetiklediği kütleçekimsel bir kararsızlık ile başlar. Jeans Kararsızlığı kriterlerini sağlayacak kadar bir madde yoğunluğuna erişen bölge kendi kütleçekimsel kuvveti altında çökmeye başlar.

Bulut çöktükçe, Bart Damlacığı adı verilen yoğun toz ve gazdan oluşan ayrık kümelenmeler oluşur. Bunların içinde 50 güneş kütlesine kadar madde bulunabilir. Yuvar çöktükçe ve yoğunluk arttıkça kütleçekimsel erke ısıya dönüşür ve sıcaklık artar. Ön yıldız bulutu hidrostatik denge durumunda dengeli bir duruma yaklaştığında, bulutun merkezinde bir ön yıldız oluşur. Bu anakol öncesi yıldızlar genelde bir ön gezegen diskiyle çevrelenmiştir. Kütleçekimsel büzülme dönemi 10–15 milyon yıl kadar sürer. Yıldızlar yaşam sürelerinin %90’ında çekirdek yakınında yüksek sıcaklık ve yüksek basınçlı çekirdek kaynaşması tepkimeleriyle hidrojeni helyuma çevirir.

Oluşan yıldızlar küçük veya büyük olabilir fakat bu durumlara göre kaderleri tayin olacaktır. İhtimaller şöyledir;

Küçük yıldızlar yakıtlarını uzun yıllar boyunca idareli kullanırlar ve parlaklıkları çok düşüktür. Örneğin ‘kırmızı cüce’ler 10-100 milyar yıl boyunca varlığını sürdürebilir. Ardından ise yaşamlarının sonlarına doğru parlaklıklarını kaybederek siyah cüceye dönüşürler fakat siyah cüce görmek evrenin yaşını hesaba katınca görmek bayağı zordur.

Orta ölçekli yıldızlar ise hidrojeni helyuma çevirdiklerinde tamamen kırmızı dev’e dönüşürler. Buradan sonrası kütle kaybı ve yetersiz kütleçekimden dolayı biçim bozukluğudur. Yıldız ufak bir patlamayla daha fazla taşıyamayacağı materyali dışarı püskürtür ve böylece geriye kalan şey ‘beyaz cüce’dir. Beyaz cüceler kütlesi fazla olmasına rağmen küçük hacimdeki yıldızlardır.

Büyük yıldızlar ise zamanla kırmızı süper deve dönüşürler. Başlıca yakıtları olan hidrojen zamanla çekirdek kaynaşması sonucu daha ağır elementlere dönüşür En sonunda demir birikintisi oluşmaya başlar. Yıldızın çekirdeğine doğru ağır elementler bulunur. Demir çekirdek artık kendi kütlesini destekleyemeyecek kadar, yani 1,4 güneş kütlesinden daha fazla büyüyene kadar çekirdek kaynaşması devam eder. Çekirdeğin içindeki elektronlara ve protonlara yönlendirilince ve ters beta çözünmesi ya da elektron yakalanması ile patlayıp nötron ve nötronlar oluşturunca çekirdek birdenbire çöker. Bu çökmenin oluşturduğu şok dalgaları yıldızın geri kalanının bir süpernova olarak patlar. Bu patlama o kadar ihtişamlıdır ki parlaklığı bulunduğu galaksinin parlaklığından fazla olabilir. Kimi zaman süpernovadan daha büyük patlamalar gerçekleşir ve bunlara hipernova adı verilir.

Bu büyük patlamalar ile saçılan materyalden geriye nötron yıldızı veya karadelik kalır. Nötron yıldızı güneş kütlesinin 1.4 katından fazladır ve adeta mıknatıs gibidirler. Yıldız patlamadan önce kütleçekim kuvvetinin etkisi ile yıldızdaki her şey çekirdeğe muazzam bir kuvvetle çekilir ve bunun sonucunda proton ve elektronlar birleşerek nötron yıldızını oluştururlar. Nötron yıldızları çok yoğunlardır ve sadece bir kaç km’lik bir çapa sahiptirler. Öyle ki 1 cm küplük hacimde milyarlarca ton gelebilen kütlelere ulaşabilir. Kütleçekimleri çok yüksek olduğu için kaçış hızları saatte 100.000 km ye ulaşabilir. Bunu daha iyi anlamak için dünya dan Ay’a fırlatılan bir uzay aracının geçmesi gereken hız sınırı saatte sadece 11.2 km’dir. Böylece çevresindeki cisimleri oldukça güçlü şekilde çekebilir.

Proton ve nötronlar çökerek nötron yıldızını oluşturur demiştik ama peki ya nötronlarda bu kütle çekimi kuvvetinin etkisiyle ezilirse ne olur? Bu durumda ortaya çıkan şeye karadelik diyoruz. Karadeliklerin kaçış hızı 300.000 km den fazladır bunun anlamı ışığın kaçamadığıdır. Direkt olarak karadelikleri göremiyoruz çünkü ışık karadelikten yansıyıp gözümüze gelmesi gerekir ama ışık yansıtmayan bir gökcisminden  bahsediyoruz. Bir mesafeden sonra artık karadeliğin bu çekim kuvvetinden hiçbir şey kurtulamaz işte bu sınıra Schwarzschild Yarıçapı veya olay ufku denilmektedir.

Karadelik Türleri

Karadelikleri boyutlarına göre ayırdığımızda 4 farklı karadelik türü görmekteyiz ve temel olarak aralarında ayrılmayı sağlayan şey ise kütle farkı ve kütleçekim güçleridir. Ufak olarak kabul edilen karadelikler güneşimizin kütlesinin minimum 3 katından büyük olanlardır. Evrenimizde çoğu yerde bu tür karadelikleri görmek mümkündür. Orta büyüklükteki karadelikler ise yine güneşin kütlesinden 1k-10k arasında değişen büyüklerdeki yıldızlardan meydana geldiği düşünülmektedir. Bu tür şaşırabilirsiniz ama fazla rastlanmaz.

İlk karadelik fotoğrafı

ilk karadelik fotoğrafı(messier87 gökadasının merkezindeki karadelik)

Gelelim devasa ya da büyük kütleli karadeliklere. Dev karadelikler akılalmaz derecede büyüklerdir. Güneşin 1 milyon ile 1 milyar kütlesi arasında değişir. Geçenlerde samanyolu galaksisinin merkezindeki 4.4 milyon  kütleli karadelik keşfedilip fotoğraflanmıştı. Bu süperkütleli karadelikler bir yıldızın yaşamının sonunda meydana gelebilecek bir şey değildir. Öyleyse nasıl oluşmuş olabilir? Uzmanlar bu konuda karadeliklerin birbirlerini yutarak bu devasa seviyelere çıkabileceklerini düşünmektedirler. Bir başka görüş ise bu karadeliklerin çok eski olduğu yani yaşlarının evrenin yaşına yakın olduğu da teoriler arasında.

Son olarak ilksel karadelikler vardır çok küçük boyutlarda olan kara deliklerdir. Bunlara “ilksel” adının verilme nedeni, Büyük Patlama sırasında oluştuklarının sanılmasındandır. “İlksel kozmos”da küçük ölçekli aşırı yoğunlaşmaların çekimsel içe çökmesiyle oluştukları sanılmaktadır. 1970’li yıllarda ünlü fizikçilerden Stephen Hawking ve Bernard Carr kara deliklerin ilksel kozmostaki oluşum mekanizması üzerine araştırmalarda bulundular ve kara delik kavramını geliştirerek “mini kara delik” adı verilen, yıldızsal kara deliklere nazaran son derece küçük kara deliklerin bol miktarda bulunduğu sonucuna vardılar.

 

Bu içerik 706 kez okunmuştur

Kimya mühendisliği öğrencisiyim. astronomiyle ve tıpla ilgilenmek, satranç ve masa tenisi oynamak hobilerim arasında.

Yorum İçin Tıkla

Bir Cevap Yazın

Ekibimize Katıl!

yazar

Son Yazılar

İçerik: Turgut Uyar: Şans Tanımamız Gereken Şair #13 İçerik: Turgut Uyar: Şans Tanımamız Gereken Şair #13
Biyografi14 saat Önce

Turgut Uyar: Şans Tanımamız Gereken Şair #13

Şans Tanımamız Gereken Şair listemizin son yazısında Orhan Veli Kanık yer almıştı. Bu yazımızda ise sizlere Turgut Uyar’ı tanıtacağız. Kendisi...

İçerik: İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!) İçerik: İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!)
Deneme2 gün Önce

İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!)

İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!) Çok iddialı bir başlık, ama basın özgürlüğünün çok ciddi hasar görmesinde internetin büyük...

İçerik: Tek Renk İçerik: Tek Renk
Deneme3 gün Önce

Tek Renk

Tek Renk Alaşağı eden ikilem çubukları yolumda, birine yaklaşmak, ötekini dengesizliğe itiyor. Birini istemek, ötekini yok ediyor. Sonunda ikisine de...

WK Haftalık Genel Kültür Testi #14 WK Haftalık Genel Kültür Testi #14
Quiz&Test4 gün Önce

WK Haftalık Genel Kültür Testi #18

Haftalık Genel Kültür Testi ile tekrardan karşınızdayız. Her konudan genel kültür soruları için bağlantıya tıklayın ve kültür seviyenizi ölçün.  ...

İçerik: Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #15 İçerik: Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #15
Quiz&Test5 gün Önce

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #15

Yazar Kitap Eşleştirme serimizin on beşincisi ile karşınızdayız. 10 eserin gerçek sahibini bulabilecek misin? Edebiyat severler, kitap kurtları, şiir müptelaları, ille...

İçerik: Mars Keşif Projesi İçerik: Mars Keşif Projesi
Deneme6 gün Önce

Mars Keşif Projesi

Mars Araştırmalarının İnsanlığa (Olası) En Önemli Faydası Son birkaç yılda Mars’a insan gönderme konusunun aniden nasıl da gündeme oturduğunu hepimiz...

İçerik: Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz İçerik: Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz
Müzik6 gün Önce

Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz

Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz Wikikültür için röportaj veren Şekersiz’e teşekkür ederiz. 1) Merhaba; öncelikle grup üyelerini ve sizi...

İçerik: STAR WARS Battlefront 2: Epic Games Yeni Ücretsiz Oyunu İçerik: STAR WARS Battlefront 2: Epic Games Yeni Ücretsiz Oyunu
Teknoloji1 hafta Önce

STAR WARS Battlefront 2: Epic Games Yeni Ücretsiz Oyunu

Epic Games’in yeni ücretsiz oyunu STAR WARS Battlefront 2 oldu. 14.01.2020 Türkiye saati ile 19.00’da yayınlanacak olan oyun Epic Games’in alışagelmiş...

İçerik: Orhan Veli Kanık: Şans Tanımamız Gereken Şair #12 İçerik: Orhan Veli Kanık: Şans Tanımamız Gereken Şair #12
Biyografi1 hafta Önce

Orhan Veli Kanık: Şans Tanımamız Gereken Şair #12

Şans Tanımamız Gereken Şair listemizin son yazısında Cemal Süreya yer almıştı. Bu yazımızda ise sizlere Orhan Veli Kanık’ı tanıtacağız. Kendisi...

İçerik: En Feci Cem Karaca Şarkısı İçerik: En Feci Cem Karaca Şarkısı
Blog1 hafta Önce

En Feci Cem Karaca Şarkısı

En Feci Cem Karaca Şarkısı Düştüm mapus damlarına öğüt veren bol olur Toplasam o öğütleri burdan köye yol olur “Eh!...

İçerik: Tutkunuz Hayatınız Olsun İçerik: Tutkunuz Hayatınız Olsun
Genel1 hafta Önce

Tutkunuz Hayatınız Olsun

Tutkunuz Hayatınız Olsun Hobi kelimesini oldum olası sevmedim. Genel olarak ‘iş dışında eğlence, boş zaman uğraşı’ anlamına geliyor. Yani boş...

İçerik: Kral Oidipus | Sophokles Tragedyası İçerik: Kral Oidipus | Sophokles Tragedyası
Yunan Mitolojisi1 hafta Önce

Kral Oidipus | Sophokles Tragedyası

Kral Oidipus | Sophokles Tragedyası Yazıya başlamadan önce bilinmesini isteriz ki bu kitap özeti ders ödevi olarak hazırlanmıştır. Başka sitelerde...

İçerik: Edebiyat Severlere 10 Soruluk Dil Bilgisi Testi! #7 İçerik: Edebiyat Severlere 10 Soruluk Dil Bilgisi Testi! #7
Quiz&Test1 hafta Önce

Edebiyat Severlere 10 Soruluk Dil Bilgisi Testi! #7

Edebiyat Severlere 10 Soruluk Dil Bilgisi Testi! #7 Dil Bilgisi Testi serimizin beşincisiyle karşınızdayız. 10 sorunun doğrularını bulabilecek misin?  ...

İçerik: Genel Müzik Testi İçerik: Genel Müzik Testi
Quiz&Test2 hafta Önce

Genel Müzik Testi

Wikikültür Genel Müzik Testi ile sizlerleyiz! Her konudan müzik soruları için bağlantıya tıklayın ve müzik bilginizi ölçün.   Genel kültür...

WK Haftalık Genel Kültür Testi #14 WK Haftalık Genel Kültür Testi #14
Quiz&Test2 hafta Önce

WK Haftalık Genel Kültür Testi #17

Haftalık Genel Kültür Testi ile tekrardan karşınızdayız. Her konudan genel kültür soruları için bağlantıya tıklayın ve kültür seviyenizi ölçün.  ...

İçerik: Mecburiyet: Bir Solukta Okunacak Kitap İçerik: Mecburiyet: Bir Solukta Okunacak Kitap
Edebiyat2 hafta Önce

Mecburiyet: Bir Solukta Okunacak Kitap

Stefan Zweig’ın okuduktan sonra etkisinden çıkamadığımız bir kitabı daha.  Mecburiyet: Zorunluluk, yükümlülük anlamlarına gelen bir kelime. Yaşamımızın bütününe baktığımız zaman...

Bir Mtpa Projesidir © 2019-2020