Bize Ulaş!

Astronomi

Nova ve Süpernova Nedir?

Paylaşılma Tarihi :

,

İçerik: Nova ve Süpernova Nedir?
Bir süpernova kalıntısı.

Bir süpernova kalıntısı. Resim WikiImages tarafından Pixabay‘a yüklendi

Nova, kelime anlamı olarak “yeni” demektir. 16. yüzyılda yaşamış bilim insanı Tycho Brahe, gökyüzünde daha önce olmayan yeni bir yıldız belirdiğini keşfetmiş ve bunu stella nova (yeni yıldız) olarak adlandırmıştı. Aslında olan şey ise çıplak gözle görülemeyecek kadar sönük (bize göre) olan bir yıldızın süpernova patlamasıyla görünür hale gelmesiydi. Peki bu nova ve süpernova olayları nasıl meydana gelir?

 

Bu içerikte neler var?

Nova

Güneş benzeri bir yıldızın öldüğünde beyaz cüceye dönüştüğünü söylemiştik (beyaz cüceler hakkındaki yazımıza buradan ulaşabilirsiniz). Beyaz cüceler normalde soğuyarak kara cücelere dönüşüyorlardı. Ancak iki yıldızın birbirleri etrafında döndüğü bir çift yıldız sistemini ele alırsak, yıldızlardan birisi eşinden daha önce ölüp beyaz cüceye dönüştüğü zaman artan yoğunluğuyla beraber güçlenen çekim kuvveti yoldaş yıldızdan madde çekmeye başlar.

İçerik: Nova ve Süpernova Nedir?

Yoldaş yıldızından madde çeken bir beyaz cüce. By NASA/CXC/M.Weiss Public-Domain

Yıldız bu şekilde madde çekmeye devam eder, ta ki belli bir miktara gelene kadar. Bu miktar Chandrasekhar limiti ile verilir. Chandrasekhar limiti, bir beyaz cücenin stabil kalabilmesi için gereken maksimum kütleyi ifade eder. Bu limit aşıldıktan sonra artık daha fazlasını kaldıramaz ve bir kırmızı devin yaptığı gibi yüzeydeki maddeyi uzaya püskürtür. Bu olaya nova denir. Novadan sonra eski beyaz cüce yine açığa çıkar ve yoldaş yıldızdan tekrar madde çekmeye başlayarak Chandrasekhar limitine yükselir ve sonrasında yüzeydeki maddeyi yeniden uzaya püskürtür. Bu olay belli aralıklarla periyodik olarak devam eder.

İçerik: Nova ve Süpernova Nedir?

Chandrasekhar Limiti. Burada ħ planck sabiti, c ışık hızı, G yerçekimi sabitidir.

Süpernova

Tip-I Süpernova

Tip-I süpernovalar da Tip-Ia, Tip-Ib ve Tip-Ic olmak üzere üçe ayrılır. Tip-Ia süpernovalar bir öncekinde olduğu gibi ikili yıldız sisteminde bulunan beyaz cücenin aşırı madde çekmesinden kaynaklanır ancak bu sefer farklı olarak beyaz cüce karbon-oksijen bazlıdır. Bu durumdan ötürü madde alımıyla tekrardan başlayan füzyon daha büyük olur ve Chandrasekhar limitini aştıktan sonra şiddetli bir patlama meydana gelir. Bu patlamadan geriye artık hiçbir yıldız kalmaz, beyaz cüce tamamen yok olur.

 

Tip-Ib ve Tip-Ic süpernovaları ise büyük kütleli yıldızların çekirdeğinin içe çökmesiyle meydana gelir. Tip-Ia türünün spektrumunda silisyum çizgileri görülürken Ib ve Ic türlerinde görülmez. Tip-Ic türünün ise Ib’den farkı spektrumunun helyum çizgisinden yoksun olmasıdır. Burada biraz bilimsel terimlere girmiş olabilirim. Daha iyi anlamanız için kısaca açıklamak gerekirse, spektrum, yıldızdan gelen ışığın farklı dalga boylarına kırılarak oluşturduğu görüntüdür. Bu görüntüden elde edilen grafikteki çizgiler bize yıldızdaki elementler hakkında bilgi verir.

 

Tip-II Süpernova

Tip-II süpernovalar, ömrünün sonuna gelmiş 8 Güneş kütlesi veya üstüne sahip devasa yıldızların ölmesiyle oluşur. Tip-Ib ve Tip-Ic süpernovalarından farklı olarak spektrumlarında hidrojen çizgileri görülmektedir. Bu olayın sonucu olarak ortaya bir nötron yıldızı veya karadelik çıkar. Burada önemli olan nokta aslında Chandrasekhar limitidir. Yıldızın çekirdeği içine çöktüğü zaman yaklaşık 1.4 Güneş kütlesine sahipse Chandrasekhar limitini aşmış olur ve stabil bir beyaz cüce olamayacağından dolayı çökmeye devam ederek kütlesinin altında ezilir. Atomlar birbirine o kadar yaklaşır ki proton ve elektronlar birbirlerini yok eder ve geriye nötronlardan oluşmuş bir kütle kalır sadece (yine de az miktarda proton ve elektron dejenere halde bulunmaktadır). Buna nötron yıldızı denmektedir.

 

Eğer çekirdek 3 Güneş kütlesinden daha büyükse çökme nötron yıldızında da durmayarak devam eder ve sıfır hacim içinde sıkışarak bir karadelik oluşturur. Bu noktada artık bildiğimiz fizik kanunları geçersizdir. Karadelikler devasa kütle çekimlerinden ötürü ışığın bile kaçmasına izin vermez. Bu yüzden tespit edilmeleri de zordur.

 

Dev bir yıldız doğduğu andan süpernova olana dek belli aşamalardan geçer. 15 Güneş kütleli bir yıldız, İlk 11 milyon yıl hidrojenin füzyonuyla beslenir. Bu dönemlerde çekirdeğin sıcaklığı 35 milyon kelvin civarındadır. Yakıt olarak hidrojen kullanıldığından ortaya helyum çıkar.

 

11 milyon yılın sonunda artık yıldızın hidrojeni tükenmiştir. Normalde kütlesi Güneş’inkine yakın olan yıldızların ömrü burada biterdi ancak bu yıldızımızın sahip olduğu devasa kütlesi helyumu da füzyona uğratmaya izin verir ve yıldız bundan sonraki 2 milyon yıl boyunca helyumun füzyonundan beslenir. Bu füzyondan ötürü karbon ve oksijen ortaya çıkmaktadır.

 

Helyumunu da tüketen yıldız karbonu füzyona uğratmaya başlar. 2 bin yıl karbonu füzyona uğratarak neon ve magnezyum açığa çıkartan yıldız sonraki aşamada ise neonu kullanarak oksijen açığa çıkartır ve nihayet oksijeni de kullandıktan sonra silikona geçer. Bu seviyede sıcaklık 3.3 milyar kelvine ulaşmış ve yoğunluk 8 milyon kat artmıştır. Sadece birkaç gün sonra silikon da biter ve geriye demir kalır. Yıldız artık demiri füzyona uğratamamaktadır ve bu nedenle yakıtı biten yıldız artık ömrünün sonuna gelmiştir. Bundan sonra beklediğimiz süpernova gerçekleşir.

 

Tip-III, IV ve V Süpernovaları

Gözlemlenen bazı süpernovaların parametreleri Tip-I ve Tip-II süpernovalara uymuyordu. Bundan dolayı California Teknoloji Enstitüsü’nde görev yapan Fritz Zwicky yeni süpernova tipleri tanımladı. Tip-III süpernova türünün tek örneği olan SN 1961i spektrumunda geniş hidrojen Balmer çizgilerine sahipti. Aynı şekilde tek başına Tip-IV süpernova örneği olan SN 1961f de Tip-II süpernova ile aynı spektruma sahipti ancak hidrojen emisyon çizgileri zayıftı. SN 1961v ise sahip olduğu olağan dışı spektrumu sebebiyle Tip-V türüne atanmıştı.

 

Kaynakça:

https://www.britannica.com/science/Chandrasekhar-limit

https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+Ia+Supernova

https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+Ib+Supernova+Spectra

https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+II+Supernova

https://arxiv.org/ftp/astro-ph/papers/0601/0601261.pdf

https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1964ApJ…139..514Z/abstract

 

Safahan Başara’nın diğer yazıları için tıklayınız.

Bizi Twitter’dan takip etmek için tıklayınız.

Bu içerik 3725 kez okunmuştur

Yorum İçin Tıkla

Bir Cevap Yazın

Ekibimize Katıl!

yazar

Son Yazılar

İçerik: Üniversite Birinci Sınıf Öğrencisine Açık Mektup İçerik: Üniversite Birinci Sınıf Öğrencisine Açık Mektup
Blog8 saat Önce

Üniversite Birinci Sınıf Öğrencisine Açık Mektup

Üniversite Birinci Sınıf Öğrencisine Açık Mektup   Genç dostum,   Tanıdığım birçok üniversite hocası senden şikayetçi. Derslere ilgin olmadığını söylüyorlar,...

İçerik: Kesinlikle İzlemeniz Gereken 3 Anime İçerik: Kesinlikle İzlemeniz Gereken 3 Anime
Sinema&Dizi1 gün Önce

Kesinlikle İzlemeniz Gereken 3 Anime

Kesinlikle İzlemeniz Gereken 3 Anime Bu yazımda sizlere izlerken çok keyif aldığım, anime izlemeye yeni başlayacaklar için oldukça başarılı üç...

İçerik: Uzun Bir Yolculuktur Aşk İçerik: Uzun Bir Yolculuktur Aşk
Deneme1 gün Önce

Uzun Bir Yolculuktur Aşk

Uzun Bir Yolculuktur Aşk Seni kim yarattı? Ben. Niçin? Beni anlaman ve sesimi sana duyurmak için, yani çığlığımı! Acı ve...

WK Haftalık Genel Kültür Testi #14 WK Haftalık Genel Kültür Testi #14
Quiz&Test2 gün Önce

WK Haftalık Genel Kültür Testi #19

Haftalık Genel Kültür Testi ile tekrardan karşınızdayız. Her konudan genel kültür soruları için bağlantıya tıklayın ve kültür seviyenizi ölçün.  ...

İçerik: İki Bacaklılara Münacat İçerik: İki Bacaklılara Münacat
Deneme2 gün Önce

İki Bacaklılara Münacat

İki Bacaklılara Münacat Tak, tak, tak. Ve sonra bir tak daha. Islak ama ışıklı caddede yürüyorum, topuk sesleriyle uyuşmuş beynimi,...

İçerik: Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #16 İçerik: Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #16
Quiz&Test3 gün Önce

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #16

Yazar Kitap Eşleştirme serimizin on beşincisi ile karşınızdayız. 10 eserin gerçek sahibini bulabilecek misin? Edebiyat severler, kitap kurtları, şiir müptelaları, ille...

İçerik: Sansür Özelleştiriliyor Mu? İçerik: Sansür Özelleştiriliyor Mu?
Deneme3 gün Önce

Sansür Özelleştiriliyor Mu?

Sansür Özelleştiriliyor Mu? Amerikan eski başkanı Trump halkla ilişkisini klasik medya yerine, sosyal medya üzerinden sürdürmüş ve attığı Twitter mesajları...

İçerik: Dedublüman Röportajı | 15 Soruda Dedublüman İçerik: Dedublüman Röportajı | 15 Soruda Dedublüman
Müzik4 gün Önce

Dedublüman Röportajı | 15 Soruda Dedublüman

Dedublüman Röportajı | 15 Soruda Dedublüman Wikikültür için röportaj veren Dedublüman’a çok teşekkür ederiz. SORU 1) Merhaba; öncelikle grup üyelerini...

İçerik: Turgut Uyar: Şans Tanımamız Gereken Şair #13 İçerik: Turgut Uyar: Şans Tanımamız Gereken Şair #13
Biyografi5 gün Önce

Turgut Uyar: Şans Tanımamız Gereken Şair #13

Şans Tanımamız Gereken Şair listemizin son yazısında Orhan Veli Kanık yer almıştı. Bu yazımızda ise sizlere Turgut Uyar’ı tanıtacağız. Kendisi...

İçerik: İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!) İçerik: İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!)
Deneme6 gün Önce

İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!)

İnternet Basın Özgürlüğünü Nasıl Yok Etti (!) Çok iddialı bir başlık, ama basın özgürlüğünün çok ciddi hasar görmesinde internetin büyük...

İçerik: Tek Renk İçerik: Tek Renk
Deneme1 hafta Önce

Tek Renk

Tek Renk Alaşağı eden ikilem çubukları yolumda, birine yaklaşmak, ötekini dengesizliğe itiyor. Birini istemek, ötekini yok ediyor. Sonunda ikisine de...

WK Haftalık Genel Kültür Testi #14 WK Haftalık Genel Kültür Testi #14
Quiz&Test1 hafta Önce

WK Haftalık Genel Kültür Testi #18

Haftalık Genel Kültür Testi ile tekrardan karşınızdayız. Her konudan genel kültür soruları için bağlantıya tıklayın ve kültür seviyenizi ölçün.  ...

İçerik: Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #15 İçerik: Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #15
Quiz&Test1 hafta Önce

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #15

Yazar Kitap Eşleştirme serimizin on beşincisi ile karşınızdayız. 10 eserin gerçek sahibini bulabilecek misin? Edebiyat severler, kitap kurtları, şiir müptelaları, ille...

İçerik: Mars Keşif Projesi İçerik: Mars Keşif Projesi
Deneme1 hafta Önce

Mars Keşif Projesi

Mars Araştırmalarının İnsanlığa (Olası) En Önemli Faydası Son birkaç yılda Mars’a insan gönderme konusunun aniden nasıl da gündeme oturduğunu hepimiz...

İçerik: Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz İçerik: Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz
Müzik2 hafta Önce

Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz

Şekersiz Röportajı | 15 Soruda Şekersiz Wikikültür için röportaj veren Şekersiz’e teşekkür ederiz. 1) Merhaba; öncelikle grup üyelerini ve sizi...

İçerik: STAR WARS Battlefront 2: Epic Games Yeni Ücretsiz Oyunu İçerik: STAR WARS Battlefront 2: Epic Games Yeni Ücretsiz Oyunu
Teknoloji2 hafta Önce

STAR WARS Battlefront 2: Epic Games Yeni Ücretsiz Oyunu

Epic Games’in yeni ücretsiz oyunu STAR WARS Battlefront 2 oldu. 14.01.2020 Türkiye saati ile 19.00’da yayınlanacak olan oyun Epic Games’in alışagelmiş...

Popüler