Bize Ulaş!

Astronomi

Nova ve Süpernova Nedir?

Paylaşılma Tarihi :

,

İçerik: Nova ve Süpernova Nedir?
Bir süpernova kalıntısı.

Bir süpernova kalıntısı. Resim WikiImages tarafından Pixabay’a yüklendi

Nova, kelime anlamı olarak “yeni” demektir. 16. yüzyılda yaşamış bilim insanı Tycho Brahe, gökyüzünde daha önce olmayan yeni bir yıldız belirdiğini keşfetmiş ve bunu stella nova (yeni yıldız) olarak adlandırmıştı. Aslında olan şey ise çıplak gözle görülemeyecek kadar sönük (bize göre) olan bir yıldızın süpernova patlamasıyla görünür hale gelmesiydi. Peki bu nova ve süpernova olayları nasıl meydana gelir?

 

Nova

Güneş benzeri bir yıldızın öldüğünde beyaz cüceye dönüştüğünü söylemiştik (beyaz cüceler hakkındaki yazımıza buradan ulaşabilirsiniz). Beyaz cüceler normalde soğuyarak kara cücelere dönüşüyorlardı. Ancak iki yıldızın birbirleri etrafında döndüğü bir çift yıldız sistemini ele alırsak, yıldızlardan birisi eşinden daha önce ölüp beyaz cüceye dönüştüğü zaman artan yoğunluğuyla beraber güçlenen çekim kuvveti yoldaş yıldızdan madde çekmeye başlar.

İçerik: Nova ve Süpernova Nedir?

Yoldaş yıldızından madde çeken bir beyaz cüce. By NASA/CXC/M.Weiss Public-Domain

Yıldız bu şekilde madde çekmeye devam eder, ta ki belli bir miktara gelene kadar. Bu miktar Chandrasekhar limiti ile verilir. Chandrasekhar limiti, bir beyaz cücenin stabil kalabilmesi için gereken maksimum kütleyi ifade eder. Bu limit aşıldıktan sonra artık daha fazlasını kaldıramaz ve bir kırmızı devin yaptığı gibi yüzeydeki maddeyi uzaya püskürtür. Bu olaya nova denir. Novadan sonra eski beyaz cüce yine açığa çıkar ve yoldaş yıldızdan tekrar madde çekmeye başlayarak Chandrasekhar limitine yükselir ve sonrasında yüzeydeki maddeyi yeniden uzaya püskürtür. Bu olay belli aralıklarla periyodik olarak devam eder.

İçerik: Nova ve Süpernova Nedir?

Chandrasekhar Limiti. Burada ħ planck sabiti, c ışık hızı, G yerçekimi sabitidir.

Süpernova

Tip-I Süpernova

Tip-I süpernovalar da Tip-Ia, Tip-Ib ve Tip-Ic olmak üzere üçe ayrılır. Tip-Ia süpernovalar bir öncekinde olduğu gibi ikili yıldız sisteminde bulunan beyaz cücenin aşırı madde çekmesinden kaynaklanır ancak bu sefer farklı olarak beyaz cüce karbon-oksijen bazlıdır. Bu durumdan ötürü madde alımıyla tekrardan başlayan füzyon daha büyük olur ve Chandrasekhar limitini aştıktan sonra şiddetli bir patlama meydana gelir. Bu patlamadan geriye artık hiçbir yıldız kalmaz, beyaz cüce tamamen yok olur.

 

Tip-Ib ve Tip-Ic süpernovaları ise büyük kütleli yıldızların çekirdeğinin içe çökmesiyle meydana gelir. Tip-Ia türünün spektrumunda silisyum çizgileri görülürken Ib ve Ic türlerinde görülmez. Tip-Ic türünün ise Ib’den farkı spektrumunun helyum çizgisinden yoksun olmasıdır. Burada biraz bilimsel terimlere girmiş olabilirim. Daha iyi anlamanız için kısaca açıklamak gerekirse, spektrum, yıldızdan gelen ışığın farklı dalga boylarına kırılarak oluşturduğu görüntüdür. Bu görüntüden elde edilen grafikteki çizgiler bize yıldızdaki elementler hakkında bilgi verir.

 

Tip-II Süpernova

Tip-II süpernovalar, ömrünün sonuna gelmiş 8 Güneş kütlesi veya üstüne sahip devasa yıldızların ölmesiyle oluşur. Tip-Ib ve Tip-Ic süpernovalarından farklı olarak spektrumlarında hidrojen çizgileri görülmektedir. Bu olayın sonucu olarak ortaya bir nötron yıldızı veya karadelik çıkar. Burada önemli olan nokta aslında Chandrasekhar limitidir. Yıldızın çekirdeği içine çöktüğü zaman yaklaşık 1.4 Güneş kütlesine sahipse Chandrasekhar limitini aşmış olur ve stabil bir beyaz cüce olamayacağından dolayı çökmeye devam ederek kütlesinin altında ezilir. Atomlar birbirine o kadar yaklaşır ki proton ve elektronlar birbirlerini yok eder ve geriye nötronlardan oluşmuş bir kütle kalır sadece (yine de az miktarda proton ve elektron dejenere halde bulunmaktadır). Buna nötron yıldızı denmektedir.

 

Eğer çekirdek 3 Güneş kütlesinden daha büyükse çökme nötron yıldızında da durmayarak devam eder ve sıfır hacim içinde sıkışarak bir karadelik oluşturur. Bu noktada artık bildiğimiz fizik kanunları geçersizdir. Karadelikler devasa kütle çekimlerinden ötürü ışığın bile kaçmasına izin vermez. Bu yüzden tespit edilmeleri de zordur.

 

Dev bir yıldız doğduğu andan süpernova olana dek belli aşamalardan geçer. 15 Güneş kütleli bir yıldız, İlk 11 milyon yıl hidrojenin füzyonuyla beslenir. Bu dönemlerde çekirdeğin sıcaklığı 35 milyon kelvin civarındadır. Yakıt olarak hidrojen kullanıldığından ortaya helyum çıkar.

 

11 milyon yılın sonunda artık yıldızın hidrojeni tükenmiştir. Normalde kütlesi Güneş’inkine yakın olan yıldızların ömrü burada biterdi ancak bu yıldızımızın sahip olduğu devasa kütlesi helyumu da füzyona uğratmaya izin verir ve yıldız bundan sonraki 2 milyon yıl boyunca helyumun füzyonundan beslenir. Bu füzyondan ötürü karbon ve oksijen ortaya çıkmaktadır.

 

Helyumunu da tüketen yıldız karbonu füzyona uğratmaya başlar. 2 bin yıl karbonu füzyona uğratarak neon ve magnezyum açığa çıkartan yıldız sonraki aşamada ise neonu kullanarak oksijen açığa çıkartır ve nihayet oksijeni de kullandıktan sonra silikona geçer. Bu seviyede sıcaklık 3.3 milyar kelvine ulaşmış ve yoğunluk 8 milyon kat artmıştır. Sadece birkaç gün sonra silikon da biter ve geriye demir kalır. Yıldız artık demiri füzyona uğratamamaktadır ve bu nedenle yakıtı biten yıldız artık ömrünün sonuna gelmiştir. Bundan sonra beklediğimiz süpernova gerçekleşir.

 

Tip-III, IV ve V Süpernovaları

Gözlemlenen bazı süpernovaların parametreleri Tip-I ve Tip-II süpernovalara uymuyordu. Bundan dolayı California Teknoloji Enstitüsü’nde görev yapan Fritz Zwicky yeni süpernova tipleri tanımladı. Tip-III süpernova türünün tek örneği olan SN 1961i spektrumunda geniş hidrojen Balmer çizgilerine sahipti. Aynı şekilde tek başına Tip-IV süpernova örneği olan SN 1961f de Tip-II süpernova ile aynı spektruma sahipti ancak hidrojen emisyon çizgileri zayıftı. SN 1961v ise sahip olduğu olağan dışı spektrumu sebebiyle Tip-V türüne atanmıştı.

 

Kaynakça:

  • https://www.britannica.com/science/Chandrasekhar-limit
  • https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+Ia+Supernova
  • https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+Ib+Supernova+Spectra
  • https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+II+Supernova
  • https://arxiv.org/ftp/astro-ph/papers/0601/0601261.pdf
  • https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1964ApJ…139..514Z/abstract

Safahan Başara’nın diğer yazıları için tıklayınız.

Bizi Twitter’dan takip etmek için tıklayınız.

bedava porno

Bu içerik 3945 kez okunmuştur

Yorum İçin Tıkla

Bir Cevap Yazın

Ekibimize Katıl!

yazar

Kısa Süreli İndirim

Son Yazılar

Penceremin Perdesini Havalandıran Rüzgar Penceremin Perdesini Havalandıran Rüzgar
Blog15 saat Önce

Penceremin Perdesini Havalandıran Rüzgar

Penceremin Perdesini Havalandıran Rüzgar Ruzigar ya da ruzgar Farsça’dan dilimize geçen benim meftunu olduğum kelimelerden birisi. Eski Türkçe’de yil –...

İçinde Yaşadığımız Kültür Nedir? İçinde Yaşadığımız Kültür Nedir?
Sosyoloji3 gün Önce

İçinde Yaşadığımız Kültür Nedir?

İçinde Yaşadığımız Kültür Nedir?   Kültür kavramı, kelime kökeni olarak çok eski zamana dayanır. Etimolojik olarak, Latince ‘cultura’ sözcüğünden türemiştir....

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #24 Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #24
Quiz&Test6 gün Önce

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #24

Yazar Kitap Eşleştirme Testi serimizin yirmi dördüncüsü ile karşınızdayız. 10 eserin gerçek sahibini bulabilecek misin? Edebiyat severler, kitap kurtları, şiir...

mühendislik nedir mühendislik nedir
Bilim1 hafta Önce

Mühendislik Nedir? Mühendislik Dalları | Mühendislik Maaşları

Mühendislik Nedir? Mühendislik Dalları Mühendis kelimesi arapça kökenli bir kelimdedir ve hendese kökünden gelir hendese kelimesi ise “arazi ölçme, geometri” anlamlarına gelir....

WK Haftalık Genel Kültür Testi #27 WK Haftalık Genel Kültür Testi #27
Quiz&Test1 hafta Önce

WK Haftalık Genel Kültür Testi #27

Haftalık Genel Kültür Testi ile tekrardan karşınızdayız.10 sorunun doğru cevabını bulabilecek misin? Her konudan genel kültür soruları için bağlantıya tıklayın...

Güzelliğe Dair Algımız ve Anlam Bütünlüğü Güzelliğe Dair Algımız ve Anlam Bütünlüğü
Felsefe2 hafta Önce

Güzelliğe Dair Algımız ve Anlam Bütünlüğü

Güzelliğe Dair Algımız ve Anlam Bütünlüğü   Yüzyıllardır süre tartışmaların biri de; güzelliğin ne olduğu ve algılanması üzerinedir. A. Schopenhauer’da...

Can Yücel: Şans Tanımamız Gereken Şair #20 Can Yücel: Şans Tanımamız Gereken Şair #20
Biyografi2 hafta Önce

Can Yücel: Şans Tanımamız Gereken Şair #20

Şans Tanımamız Gereken Şair listemizin son yazısında Ece Ayhan yer almıştı. Bu yazımızda ise sizlere Can Yücel’i tanıtacağız. Kendisi pek...

Elon Musk Kariyeri Elon Musk Kariyeri
Teknoloji2 hafta Önce

Elon Musk Kariyeri

Elon Musk Kariyeri Giriş: Merhabalar, bugünkü yazımızda sizlere dünyanın en zengin adamı olan Elon Musk’ın kariyerine değineceğim. Elon Musk, dünyada...

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #23 Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #23
Quiz&Test2 hafta Önce

Haftalık Yazar Kitap Eşleştirme Testi #23

Yazar Kitap Eşleştirme Testi serimizin yirmi üçüncüsü ile karşınızdayız. 10 eserin gerçek sahibini bulabilecek misin? Edebiyat severler, kitap kurtları, şiir...

Ufuk Beydemir Röportajı | 15 Soruda Ufuk Beydemir Ufuk Beydemir Röportajı | 15 Soruda Ufuk Beydemir
Müzik2 hafta Önce

Ufuk Beydemir Röportajı | 15 Soruda Ufuk Beydemir

Ufuk Beydemir Röportajı | 15 Soruda Ufuk Beydemir Wikikültür için röportaj veren Ufuk Beydemir’e çok teşekkür ederiz. SORU 1) Merhaba;...

WK Haftalık Genel Kültür Testi #27 WK Haftalık Genel Kültür Testi #27
Quiz&Test2 hafta Önce

WK Haftalık Genel Kültür Testi #26

Haftalık Genel Kültür Testi ile tekrardan karşınızdayız.10 sorunun doğru cevabını bulabilecek misin? Her konudan genel kültür soruları için bağlantıya tıklayın...

“Post Truth” – Hakikat Sonrası Dünyada Mavi Hapı Mı, Yoksa Kırmızı Hapı Mı Alacaksınız? “Post Truth” – Hakikat Sonrası Dünyada Mavi Hapı Mı, Yoksa Kırmızı Hapı Mı Alacaksınız?
Deneme2 hafta Önce

“Post Truth” – Hakikat Sonrası Dünyada Mavi Hapı Mı, Yoksa Kırmızı Hapı Mı Alacaksınız?

“Post Truth” – Hakikat Sonrası Dünyada Mavi Hapı Mı, Yoksa Kırmızı Hapı Mı Alacaksınız?   Post Truth “Gerçek Sonrası” Politikalar...

Susmak Susmak
Edebiyat3 hafta Önce

Susmak

Susmak Saçlarını taramış mıydı? Sakallarını düzeltmiş ve bıyıklarının ucunu almış mıydı? Ha evet kaşlarının ortasında da tüyler çıkardı. Acaba berbere...

'Biz' Kimin Yabancısıyız ? 'Biz' Kimin Yabancısıyız ?
Felsefe3 hafta Önce

‘Biz’ Kimin Yabancısıyız ?

‘Biz’ Kimin Yabancısıyız ?   Bizler, sürdürdüğümüz hayat içerisinde kendimizi bulmaya çalışmışızdır. Aynı zamanda hayata dair de anlam arayışımızı sürdürmüşüzdür....

Ece Ayhan: Şans Tanımamız Gereken Şair #19 Ece Ayhan: Şans Tanımamız Gereken Şair #19
Biyografi3 hafta Önce

Ece Ayhan: Şans Tanımamız Gereken Şair #19

Şans Tanımamız Gereken Şair listemizin son yazısında Fazıl Hüsnü Dağlarca yer almıştı. Bu yazımızda ise sizlere Ece Ayhan’ı tanıtacağız. Kendisi...

İskender Aydın'ın İki Yazısı İskender Aydın'ın İki Yazısı
Deneme3 hafta Önce

İskender Aydın’ın İki Yazısı

İskender Aydın’ın İki Yazısı   Cehennemi yaratan bizleriz. Modern yasalar karşısında, evrenin yasaları vardır. Hayatımıza uygulandığı zaman bu yasalar; insanoğlu;...