Presokratiklerde Arkhe

Presokratiklerde Arkhe

Antik Yunan toplumunda, felsefenin, tragedyanın ve bilimsel bilginin doğmasının çeşitli nedenleri vardır.  Antik Yunan düşünürlerinin ilk dönemlerinde evreni ve insanı doğa üzerinden açıklamaya çalışmaları bunun en önemli nedeni olmuştur. Teorik bilginin önemsenmesi, coğrafya ve jeopolitik konum, köleci sistem ve “özgür” insanların gündelik faaliyetlerin dışında çok fazla boş zamanının olması, denizcilik ve ticaret alanında gelişmiş olmaları, şehir devletlerinin bağımsızlığı, Homeros’çu din anlayışı, Olympos panteonunun eleştirilebilir olması gibi birçok faktörün belirlediği Antik Yunan hem felsefenin hem de tragedyanın doğumuna gebe kalmıştır.

İnsanlık tarihinde doğa ve insan arasında kurulan ilişkinin en üst şeklini Batı Anadolu merkezli doğa felsefecilerinin olduğunu söylemek gerekmektedir. Doğa bilimlerine bakışın değişmesi, bilimsel bilginin, sorgulanabilir bir şekilde yeniden var edilmesi ve felsefenin doğmasını yine presokratiklere borçlu olduğumuz söylenilebilir.  Özellikle, Sokrates, Platon ve Aristoteles gibi binlerce yıldır düşünce sistemleri gündemimizde olan filozofların düşüncelerinin oluşmasındaki ortamı presokratiklerin yürütmüş olduğu tartışmalardan kaynaklıdır.

Presokratiklerin genel olarak bakış açılarında Arkhe kavramının yaygın olarak tartışıldığını biliyoruz.

Arkhe, başlangıç, düzen, ilk kavramları ile açıklamaya çalışılmıştır. Presokratiklerin özelde insanın varoluşu, genelde ise evrenin varoluşu hakkında yürüttüğü tartışmaların değerli olduğunu ortaya koymak gerekir.

Arkhe

Arkhe (ἀρχή), Antik Yunanca sözlüğünde[1], başlangıç, köken, ilke, prensip, hareket noktası olarak tanımlanmaktadır.

Ayrıca, Cevizci Felsefe sözlüğünde;[2] Antik Yunan düşüncesinde, genel olarak ilk, temel, başlangıç. Yunan bilim ve felsefesinde, ayrıca bir dizide ilk olan, kaynak, ilk neden ya da ilke olarak bahsetmektedir.

Arkhe kavramının insanlığın gündemine girmesinin nedenlerinden birisi de Homeros ve Hesiodos’un temellendirdiği Antik Yunan panteonun sistematiğidir. Antik Yunan dininde yani Panteonda yer alan tanrı ve tanrıçaların eleştirilebilir olması ve insani özellikler taşıması nedeniyle, doğu dinlerindeki her şeyin yaratıcısı sıfatını taşımamaktadır. Yunan dininde her şeyin başında kaos vardır ve 3. Kuşak tanrı ve tanrıçalar dahil olmak üzere bütün panteonun, kaos sonrası uyması gereken kurallar/yasalar/ilkeler bulunmaktadır.

Presokratiklerde Arkhe
Presokratiklerde Arkhe

Antik Yunan etkisinin olduğu coğrafyada yaşayan filozoflar, Tanrıların farklı özellikleri ile uğraşmak yerine onların uyması gereken ilkelere kafa yormuşlardır. Doğanın ve insanın bilimsel temelde sorgulanmaya ve tartışılması ile bütünleştirici ilke olarak Arkhe kavramını önlerine koymuşlardır.

Arkhe kavramı sadece ilk-sonsuz olarak değil, değişimin temelinde yatan ilke olarak da düşünülmektedir.  Thales arkheyi, su olarak tanımlar, Anaksimenes hava, Anaksimandros apeiron (sınırsız, sonsuz), Demokritos için arkhe atom, Herakleitos ateş, Empedokles arkheyi toprak, hava, su ve ateş olarak tanımlamıştır.

Pre Sokratiklerde Arkhe

Antik Yunan felsefesi Milet Okulu ile başlar, ilk temsilcileri ise Thales, Anaksimandros, Anaksimenes olduğunu antik dönem yazarlarından öğrenmekteyiz. Thales’in günümüze kalan bir fragmanı olmadığı, özellikle felsefi düşüncesine dair kaynakların Aristoteles’ten gelmektedir.[3]

Arkhe tartışmaları “gerçekte var olan nedir?” sorusu ile sadece ilk madde yada değişmeyen madde tartışmaları ile birlikte varlığın alanına da girmektedir. Presokratiklerin Arkhe kavramı ile kozmoloji alanına veya ontoloji alanına dair tartışmaların olduğu farklı görüşler vardır. Kozmoloji veya ontoloji arasındaki sınır özellikle bu konuda çok belirsiz olduğu düşünülmektedir.[4]

Özellikle doğa filozoflarının evrenin tamamını bir soyutlama ile düşünmeye çalışmaları, ilk, sonsuz, ana, değişimin/hareketin kaynağını araması, o döneme kadar hiçbir medeniyette rastlanmamıştır.

İlk doğa filozoflarından Miletli Thales’e göre Arkhe “su”dur. Thales’in arkhe olarak suyu düşünmesinin birçok nedeni vardır. Her şeyden önce Miletin bir sahil kenti ve denizcilikte çok iyi olması, menderes nehrinin verimli toprakları, Mısır ve Babil ziyaretlerinde Nil ve Mezopotamya ırmaklarının medeniyet üzerinde yaratmış olduğu etkiyi gözlemlemesi bunun en önemli nedeni olmuştur.  Thales’e göre arkhe yaşamı oluşturmalıydı. Ve bunun en iyi olarak gözlemlenebilir/doğrulanabilir olanı da “su”ydu. Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğünde; Thales’in görünüşün arkasındaki gerçekliği bulmaya çalıştığından bahsetmektedir.[5]

İonia bölgesinin ve özelde Milet kent devletinin bu dönemde ege başta olmak üzere Akdeniz ve Karadeniz’e yayılmış kolonileri bulunmaktaydı. Deniz ticareti konusunda dönemin şehir devletlerine göre gelişmiş olması hem kent planlamasında hem de üç limanı ile dönemin önemli ticari merkezlerinden birisiydi. Ticareti yaygın olarak yapılıyor olması, yeni ve farklı düşüncelerin Milet’te buluşması anlamına geliyordu.

Tarihin ilk fizikçileri olarak da bilinen Milet okulu temsilcileri, Thales, Anaksimandros ve Anaksimenesdir.

Anaksimandros ise arkhe kavramını su yerine sınırsız sonsuz olan anlamındaki Aperion olarak tarif etmiştir. Çünkü ana maddenin sınırı ve karşıtlığı olmamalıdır.

Anaksimenes ise Arkhe konusunda havayı koymaktadır. Yoğunlaşarak suyu, toprağı, seyrelerek, ateşi bulutları oluşturduğunu düşünmüştür. [6] Bu arkhe tartışmalarını sadece ilk, oluş, başlangıçtaki ilk madde olarak değil, maddi dünyanın anlaşılması için geliştirilmiş bir kavram olarak görmekteyiz. Çünkü özellikle Milet okulu, depremleri, fırtınaları, gökyüzünü, toprağı, canlıları bilimsel yöntemlerle inceleyip sonuçlar çıkarmışlardır. Antik Yunan dininden sıyrılarak, seküler bir bakış açısı oluşturması açısından Arkhe kavramının ayrı bir önemi bulunmaktadır.

Presokratiklerde Arkhe
Presokratiklerde Arkhe

İtalya’da yaşayan ünlü presokratiklerden Pythgoras için arkhe sayıdır. Görüşünü, “Eşya duyulur olan sayılardır” üzerinden açıklamıştır. Pythgoras’a göre, ilk varlığın nokta olduğunu, noktaların birleşerek doğruyu, doğrular birleşerek yüzeyi, yüzeyler birleşerek cisimleri oluşturmaktadır. Evrendeki her şeyin arkhesi ilk dört sayının toplamıdır, beden, can ve ruh ilk üçü oluşturmaktadır. Bu görüş zamanla Hindu Brahma ve Hristiyanlıktaki üçlemeler olarak günümüzde kadar ulaşmıştır.

Efes okulunun en önemli temsilcisi Herakleitos’a göre her şeyin değiştiğini, ve değişmeden kalan tek şeyin logos olğunu söyler. Herşey logosa göre yani yasaya/söze göre hareket eder.

Arkhe olarak ateşi ortaya atar ama maddi olarak ateşten değil oluş/harekat olarak bahseder. Bu hareketin içerisinde karşıtların birliği ve savaşımı olduğunu söyleyerek diyalektik düşünce tarzının ilk ilkelerini oluşturur.

Anaksagoras, İzmirlidir. Klozomenia kentinde yaşamıştır. Arkhe onun için an’dır. Hiçbir şey yoktan gelmez ve yok olmaz düşüncesi üzerinden; olmak birleşmektir, ölmek ise ayrılmaktır düşüncesini ortaya koymuştur.[7]

Milet okulu, değişim üzerine felsefe temellerini oluştururken, karşıt görüş olarak Elea okulu temsilcileri Parmenides, Zenon ve Melissos değişmezlik ilkesi üzerinden felsefi görüşlerini şekillendirmişlerdir. Parmenides, “olmak” kavramı için düşünen olanın var olması gerektiği ve bunun dışında hiçbir şeyin var olmadığını iddia eden ilk filozoftur.[8] Varlığın değişimini reddederek değişmeklik ilkesini oluşturmuştur. Pre sokratik olarak genelleştirdiğimiz Sokrates öncesi filozofların Arkhe kavramına farklı bakış açıları ile yaklaşmaları kendi kurdukları felsefi bakış açısının ürünü olarak karşımıza çıkmaktadır.

İnsanlık tarihinden hiçbir zaman doğa ile bu kadar yalın ve bilimsel olarak ilişki kurulmamıştır.  Bu ilişki, ilk maddenin, ilk oluşun ne olduğu tartışmaları sürekli akan doğanın yasalarını belirlemek amacıyla yapıldığı ortadadır. Bu tartışma sadece kavramsal olarak değerli değil, aynı zamanda bilimsel bakışın doğmasının da önünü açması bakımından da değerlidir.

 

YAZAR: DENİZ BADEM

Kaynakça

ASLAN Ahmet                      İlk Çağ Felsefe Tarihi. İst. Bilgi Üniv. Yayınları. 11. Baskı

CEVİZCİ Ahmet                   Felsefe Sözlüğü, Paradigma Yayıncılık, 2005 İstanbul.

CEVİZCİ Ahmet                   Felsefe Sözlüğü, Say Yayınlar 7. Baskı. 2019.

HANÇERLİOĞLU Orhan     Düşünce Tarihi, Remzi Kitabevi, 10. Basım, İstanbul

HERAKLEİTOS                   Fragmanlar, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2020 İstanbul.

ESENYEL Zeynep Zafer       Presokratik Filozoflarda Arkhe Sorununun Kozmolojik
ve Ontolojik Bağlamda İncelenmesi, Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi Sayı 22 / Bahar 2014

RUSSELL Bertrand               Batı Felsefesi Tarihi, Say Yayınları 7. Basım 2000 İstanbul

TEKİN, Oğuz                         Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş, İletişim Yayınları, 13. Baskı 2019 İstanbul

 

 

[1] ÇELGİN, Güler                   Eski Yunanca Türkçe Sözlük 2018 Alfa Yayınları S.120

[2] CEVİZCİ Ahmet                  Felsefe Sözlüğü, Paradigma Yayıncılık, 2005 İstanbul. S. 151

[3] ASLAN Ahmet                    İlk Çağ Felsefe Tarihi. İst. Bilgi Üniv. Yayınları. 11. Baskı

İstanbul. S.88

 

ESENYEL Zeynep Zafer    Presokratik Filozoflarda Arkhe Sorununun Kozmolojik ve Ontolojik Bağlamda İncelenmesi, Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi Sayı 22 / Bahar 2014

 

[5] CEVİZCİ Ahmet                 Felsefe Sözlüğü, Say Yayınlar 7. Baskı. 2019. S.421

[6] HANÇERLİOĞLU Orhan   Düşünce Tarihi, Remzi Kitabevi 10. baskı 2003. S.63

[7] HANÇERLİOĞLU O.          A.g.e. S.70 “Gök Boşluğunda Bir Zeka”

[8] ESENYEL Zeynep Zafer    Presokratik Filozoflarda Arkhe Sorununun Kozmolojik
ve Ontolojik Bağlamda İncelenmesi, Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi Sayı 22 / Bahar 2014

 

Felsefe kategorisindeki diğer içeriklerimize buradan ulaşabilirsiniz.

Bilim kategorisindeki diğer içeriklerimize buradan ulaşabilirsiniz.

Bizi Twitter’dan takip etmek için tıklayınız.

Bizi İnstagram’dan takip etmek için tıklayınız.

Görsel Kaynakları İçin Tıklayınız.


WİKİKÜLTÜR

WİKİKÜLTÜR

2019 Haziran ayında Paylaşmaya Değer Bilgiler! mottosuyla faaliyetlerine başlayan “wikikultur.com”, kendisine koymuş olduğu büyük hedefler doğrultusunda ilerleyen bir kültür/sanat platformudur.
https://wikikultur.com

Leave a Reply

Your email address will not be published.